รุก–รับ อย่างปลอดภัย ลดความเสี่ยงโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้อย่างไร?
ในปัจจุบัน คำว่า รุก–รับ กลายเป็นคำที่พบได้ทั่วไปในบริบทของความหลากหลายทางเพศ และสุขภาพทางเพศ อย่างไรก็ตาม ความเข้าใจของสังคมต่อบทบาทเหล่านี้ยังมีความคลาดเคลื่อนอยู่ไม่น้อย หลายคนเชื่อว่าการเป็น รับมีความเสี่ยงต่อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์มากกว่า หรือบางคนมองว่าผู้ที่เป็น รุกปลอดภัยกว่าโดยอัตโนมัติ ความเชื่อเหล่านี้ไม่ถูกต้องทั้งหมด และอาจทำให้เกิดการประมาทในการป้องกันตนเอง
ความจริงแล้ว โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (STI) ไม่ได้เลือกบทบาททางเพศ แต่ขึ้นอยู่กับ พฤติกรรม ความถี่ วิธีป้องกัน และการดูแลสุขภาพเป็นหลัก บทความนี้จะพาผู้อ่านไปทำความเข้าใจอย่างรอบด้านว่า รุก–รับคืออะไร เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงอย่างไร และสามารถป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพด้วยวิธีใดบ้าง
รุก–รับ คืออะไร?
คำว่า รุก และ รับ เป็นคำที่ใช้เรียกบทบาททางเพศในความสัมพันธ์ ไม่ใช่อัตลักษณ์ทางเพศ และไม่ใช่ตัวกำหนดเพศสภาพ หรือคุณค่าในตัวบุคคล
- รุก (Top) หมายถึง ผู้ที่มีบทบาทสอดใส่
- รับ (Bottom) หมายถึง ผู้ที่มีบทบาทถูกสอดใส่
- สลับ (Versatile) หมายถึง ผู้ที่สามารถเป็นได้ทั้งรุก และรับ
สิ่งสำคัญคือ บทบาทเหล่านี้ ไม่ตายตัว และสามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามความสมัครใจ และบริบทของความสัมพันธ์ การเข้าใจบทบาทของตนเองช่วยให้เลือกวิธีป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้เหมาะสมยิ่งขึ้น
โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ คืออะไร? และติดต่อได้อย่างไร?
โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ คือ โรคที่สามารถแพร่จากคนหนึ่งสู่อีกคนหนึ่งผ่านการมีเพศสัมพันธ์ ไม่ว่าจะเป็นทางช่องคลอด ทางทวารหนัก หรือทางปาก รวมถึงการสัมผัสสารคัดหลั่ง เลือด หรือผิวหนังในบางกรณี
ตัวอย่างโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่พบบ่อย
- เอชไอวี (HIV)
- ซิฟิลิส
- หนองในแท้ และหนองในเทียม
- เริม
- HPV
- ไวรัสตับอักเสบบี
โรคเหล่านี้บางชนิดอาจ ไม่แสดงอาการในระยะแรก ทำให้หลายคนไม่รู้ว่าตนเองติดเชื้อ และอาจแพร่เชื้อให้ผู้อื่นโดยไม่ตั้งใจ
รุก–รับ กับระดับความเสี่ยงที่แตกต่าง
การเข้าใจระดับความเสี่ยงไม่ใช่เพื่อสร้างความกลัว แต่เพื่อเลือกการป้องกันที่เหมาะสม
ผู้ที่มีบทบาท รับ
- มีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อบางชนิดสูงขึ้น เนื่องจากเยื่อบุบริเวณทวารหนักบอบบาง
- หากเกิดแผลหรือการระคายเคือง จะเพิ่มโอกาสที่เชื้อเข้าสู่ร่างกายได้ง่าย
ผู้ที่มีบทบาท รุก
- ยังมีความเสี่ยงต่อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ผ่านสารคัดหลั่ง เลือด หรือแผลเล็ก ๆ บนผิวหนัง
- ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นหากไม่ใช้ถุงยางอนามัย หรือมีคู่นอนหลายคน
ผู้ที่เป็น สลับ
- ต้องใส่ใจการป้องกันมากเป็นพิเศษ เพราะมีความเสี่ยงในทั้งสองบทบาท
รุก–รับ สายไหนเสี่ยงการติดเชื้อเอชไอวีมากกว่ากัน?
หนึ่งในคำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสุขภาพทางเพศคือ รุก หรือรับ ใครมีความเสี่ยงติดเชื้อเอชไอวีมากกว่ากัน? คำตอบคือ ความเสี่ยง แตกต่างกันตามบทบาททางเพศ แต่ไม่ได้หมายความว่าบทบาทใด ปลอดภัย โดยสิ้นเชิง
ผู้ที่มีบทบาท รับ (Bottom) กับความเสี่ยงเอชไอวี
โดยหลักทางการแพทย์ ผู้ที่มีบทบาท รับ มีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวีสูงกว่าบทบาทรุกในกรณีที่ ไม่ได้ป้องกัน เนื่องจาก
- เยื่อบุบริเวณทวารหนักมีความบอบบาง และฉีกขาดได้ง่าย
- หากเกิดแผลเล็ก ๆ ที่มองไม่เห็น จะเป็นช่องทางให้เชื้อเอชไอวีเข้าสู่กระแสเลือดได้โดยตรง
- มีโอกาสสัมผัสกับสารคัดหลั่งของคู่นอนโดยตรงเป็นระยะเวลานานกว่า
อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงนี้สามารถ ลดลงได้อย่างมาก หากใช้ถุงยางอนามัยร่วมกับสารหล่อลื่น และมีการป้องกันอย่างสม่ำเสมอ
ผู้ที่มีบทบาท รุก (Top) เสี่ยงน้อยกว่า แต่ไม่ใช่ไม่มีความเสี่ยง
ผู้ที่มีบทบาทรุกมักถูกเข้าใจผิดว่า ปลอดภัยกว่า แต่ในความเป็นจริงยังคงมีความเสี่ยงจาก
- การสัมผัสสารคัดหลั่งที่มีเชื้อเอชไอวี
- แผล หรือรอยถลอกเล็ก ๆ บริเวณอวัยวะเพศ
- การไม่ใช้ถุงยางอนามัย หรือใช้ไม่ถูกวิธี
แม้ระดับความเสี่ยงเฉลี่ยจะต่ำกว่าบทบาทรับ แต่ ยังสามารถติดเชื้อเอชไอวีได้ หากไม่มีการป้องกันที่เหมาะสม
ผู้ที่เป็น สลับ (Versatile) ต้องใส่ใจการป้องกันมากเป็นพิเศษ
ผู้ที่สามารถเป็นได้ทั้งรุก และรับ จะมีความเสี่ยงจากทั้งสองบทบาท หาก
- ไม่เปลี่ยนถุงยางอนามัยเมื่อเปลี่ยนบทบาท
- ไม่ทำความสะอาด หรือป้องกันอย่างถูกต้อง
- มีคู่นอนหลายคนโดยไม่ตรวจสุขภาพเป็นประจำ
กลุ่มนี้จึงควรให้ความสำคัญกับการป้องกันอย่างเคร่งครัด และตรวจคัดกรองเอชไอวีสม่ำเสมอ
ปัจจัยที่สำคัญกว่าบทบาทรุก–รับ
แม้ว่าทางสถิติ บทบาททางเพศจะมีผลต่อระดับความเสี่ยงในการติดเชื้อเอชไอวี แต่ในทางปฏิบัติ พฤติกรรม และการป้องกัน เป็นปัจจัยที่มีผลต่อความเสี่ยงมากกว่าอย่างชัดเจน การเข้าใจปัจจัยเหล่านี้จะช่วยให้ทุกบทบาทสามารถดูแลสุขภาพทางเพศของตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การใช้หรือไม่ใช้ถุงยางอนามัย
การใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกต้อง และสม่ำเสมอ เป็นวิธีพื้นฐานที่มีประสิทธิภาพสูงในการลดความเสี่ยงการติดเชื้อเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น ๆ
ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นอย่างมากเมื่อ
- ไม่ใช้ถุงยางอนามัย
- ใช้ไม่ถูกวิธี
- ใช้เฉพาะบางครั้ง
- ใช้ถุงยางซ้ำ หรือไม่เปลี่ยนถุงยางเมื่อเปลี่ยนกิจกรรมทางเพศ
ไม่ว่าบทบาทจะเป็นรุก รับ หรือสลับ หากไม่มีการใช้ถุงยางอนามัย ความเสี่ยงในการติดเชื้อเอชไอวีก็ยังคงอยู่
ความสม่ำเสมอในการป้องกัน
การป้องกันที่ได้ผลต้องอาศัย ความสม่ำเสมอ ไม่ใช่การป้องกันเป็นครั้งคราว
ตัวอย่างพฤติกรรมที่เพิ่มความเสี่ยง ได้แก่
- ใช้ถุงยางเฉพาะกับคู่นอนบางคน
- เลือกไม่ใช้ถุงยางเมื่อรู้สึกไว้ใจ
- ละเลยการป้องกันในช่วงอารมณ์ หรือความเร่งรีบ
ในความเป็นจริง เชื้อเอชไอวีไม่สามารถมองเห็นได้จากภายนอก และหลายคนอาจไม่รู้สถานะการติดเชื้อของตนเอง การป้องกันอย่างสม่ำเสมอจึงสำคัญกว่าความรู้สึก หรือการคาดเดา
การเข้าถึง PrEP หรือ PEP (เมื่อเหมาะสม)
PrEP และ PEP เป็นเครื่องมือทางการแพทย์ที่ช่วยลดความเสี่ยงการติดเชื้อเอชไอวีได้อย่างมีประสิทธิภาพ หากใช้ถูกวิธี
- PrEP เหมาะสำหรับผู้ที่มีความเสี่ยงต่อเนื่อง เช่น มีคู่นอนหลายคน หรือไม่สามารถใช้ถุงยางได้ทุกครั้ง
- PEP ใช้ในกรณีฉุกเฉิน หลังมีความเสี่ยง เช่น ถุงยางแตก หรือไม่ได้ป้องกัน
อย่างไรก็ตาม ยาเหล่านี้ ไม่สามารถป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ชนิดอื่นได้ จึงควรใช้ควบคู่กับถุงยางอนามัย และอยู่ภายใต้คำแนะนำของบุคลากรสาธารณสุข
การตรวจเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์เป็นประจำ
การตรวจสุขภาพทางเพศเป็นประจำช่วยให้
- รู้สถานะสุขภาพของตนเอง
- เข้ารับการรักษาได้ตั้งแต่ระยะแรก
- ลดโอกาสแพร่เชื้อไปสู่ผู้อื่น
หลายคนอาจติดเชื้อโดยไม่มีอาการ การตรวจจึงเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกัน ไม่ใช่สัญญาณของความเสี่ยงหรือความผิดพลาด
การสื่อสาร และความยินยอมระหว่างคู่นอน
การสื่อสารอย่างเปิดเผยเป็นปัจจัยสำคัญที่มักถูกมองข้าม
การพูดคุยเรื่อง
- การใช้ถุงยางอนามัย
- การตรวจสุขภาพล่าสุด
- ขอบเขตที่ยอมรับได้
- ความสบายใจของแต่ละฝ่าย
ช่วยลดความเสี่ยง เพิ่มความเข้าใจ และสร้างความสัมพันธ์ที่เคารพซึ่งกัน และกัน ความยินยอมที่ชัดเจน และสมัครใจ เป็นพื้นฐานของเพศสัมพันธ์ที่ปลอดภัยทั้งกาย และใจ
หลักการสำคัญของ รุก–รับอย่างปลอดภัย
การมีเพศสัมพันธ์อย่างปลอดภัยไม่ใช่เรื่องซับซ้อน แต่ต้องอาศัย ความรู้ ความเข้าใจ และความสม่ำเสมอ ในการดูแลตนเอง
- ใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกต้องทุกครั้ง ถุงยางอนามัยเป็นเครื่องมือสำคัญในการป้องกันเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ควร
- เลือกถุงยางที่ได้มาตรฐาน
- ใช้ร่วมกับสารหล่อลื่นชนิดน้ำ หรือซิลิโคน
- เปลี่ยนถุงยางทุกครั้งเมื่อเปลี่ยนกิจกรรมทางเพศ
- ตรวจวันหมดอายุ และสภาพถุงยางก่อนใช้งาน
- ใช้สารหล่อลื่นเพื่อลดการบาดเจ็บ สารหล่อลื่นช่วยลดการเสียดสี ลดโอกาสเกิดแผล หรือรอยฉีกขาดเล็ก ๆ ที่มองไม่เห็น ซึ่งอาจเป็นช่องทางให้เชื้อเข้าสู่ร่างกาย การเลือกสารหล่อลื่นที่เหมาะสมช่วยเพิ่มทั้งความปลอดภัย และความสบาย
- ตรวจสุขภาพทางเพศเป็นประจำ การตรวจเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อย่างสม่ำเสมอ เป็นการดูแลตัวเองเชิงป้องกัน ไม่ใช่เรื่องน่าอาย และไม่ควรรอจนมีอาการจึงเข้ารับการตรวจ
- สื่อสารกับคู่นอนอย่างเปิดเผย การพูดคุยเรื่องการป้องกัน และสุขภาพทางเพศ เป็นสัญญาณของความรับผิดชอบ ไม่ใช่ความไม่ไว้ใจ ความสัมพันธ์ที่ปลอดภัยเริ่มต้นจากการเคารพตัวเอง และผู้อื่น
อ่านบทความอื่นๆ เพิ่มเติม
- ยาเพร็พ (PrEP) ตัวช่วยสำคัญในการป้องกันเอชไอวีที่คุณต้องรู้!
- Doxy-PEP คืออะไร? แนวทางป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่ควรรู้
บทบาทรุก–รับไม่ใช่ตัวกำหนดความเสี่ยงทั้งหมด แต่ ความรู้ การป้องกัน และทัศนคติที่ถูกต้อง คือหัวใจสำคัญของการลดความเสี่ยงโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ การเลือกป้องกันอย่างสม่ำเสมอ ตรวจสุขภาพเป็นประจำ และเคารพตนเอง และผู้อื่น จะช่วยให้ทุกคนมีสุขภาพทางเพศที่ดีทั้งกาย และใจ
เอกสารอ้างอิง
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). How to Prevent STIs. Comprehensive guidance on prevention, condom use, testing, and risk reduction. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.cdc.gov/sti/prevention/index.html ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรค
- World Health Organization (WHO). Sexually Transmitted Infections (STIs) Fact Sheet. Global overview of STIs, prevention, and control strategies. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-%28stis%29 องค์การอนามัยโลก
- HIV.gov. Pre-Exposure Prophylaxis (PrEP). Official overview of PrEP in HIV prevention and how it complements STI prevention strategies. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/using-hiv-medication-to-reduce-risk/pre-exposure-prophylaxis HIV.gov
- บทความวิชาการ (Thai Journal / TCI). โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์และวิธีการป้องกันของวัยรุ่น. วารสารกองการพยาบาล. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JND/article/view/273468 ThaiJo
- รายงานการเฝ้าระวังทางระบาดวิทยา TCI. ความชุกการติดเชื้อเอชไอวีและโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ในกลุ่มชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://he05.tci-thaijo.org/index.php/WESR/article/view/1159 Thai Journal Online
